حجتالاسلام والمسلمین مجتبی الهی خراسانی، عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی، در همایش جنگ و دیپلماسی در معارف رضوی که در دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی برگزار شد، به تحلیل راهبردهای مشروعیتزدایی و تضعیف هژمونی قدرت در سیره امام رضا (علیهالسلام) پرداخت.
وی با اشاره به شرایط سیاسی ـ اجتماعی عصر عباسیان اظهار داشت: امپراتوری عباسی در دوره مأمون با بحرانی جدی در حوزه اقتدار و مشروعیت مواجه بود.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی تصریح کرد: در منابع تاریخی از این دوره با تعابیری همچون زوال مهابت خلافت و وهن امر عباسیان یاد شده است و این وضعیت موجب گرایش گسترده مردم به اهل بیت (علیهم السلام) شد.
وی خاطرنشان کرد: این گرایش اجتماعی نشانهای روشن از آغاز بحران هژمونی و کاهش مقبولیت سیاسی عباسیان در میان افکار عمومی بود.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی در ادامه با بهرهگیری از نظریههای معاصر علوم سیاسی اذعان داشت: قدرت سیاسی صرفاً بر اجبار استوار نیست، بلکه نیازمند رضایت اجتماعی، روایت مسلط و مقبولیت فرهنگی است.
وی با اشاره به نظریه هژمونی آنتونیو تأکید کرد: ماندگاری قدرت در گرو شکلدهی به رضایت عمومی و سیطره بر فضای معنایی جامعه است.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی یادآور شد: در این چارچوب میتوان تحلیل کرد که چگونه قدرتهایی مانند ایالات متحده با اتکا به هژمونی معنایی و اقتصادی، جایگاه خود را تثبیت میکنند.
وی همچنین با استناد به مفهوم رژیم حقیقت در اندیشه فوکو اظهار داشت: قدرت زمانی پایدار میشود که بتواند روایت رسمی حقیقت را در گفتمان اجتماعی تثبیت کند.
به گفته وی ، عباسیان نیز برای تحکیم حکومت خود از نمادها، آداب فرهنگی و شعائر دینی بهره میگرفتند تا خلافت را بهعنوان نماینده حقیقت دینی معرفی کنند.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی با اشاره به نظریه میدان قدرت بوردیو خاطرنشان کرد: سرمایه نمادین و فرهنگی، پشتوانه مهم نظامهای سیاسی است و حکومتها با تقویت آیینها و سنتهای رسمی در پی افزایش مشروعیت خود هستند.
وی به راهبردهای امام رضا(ع) در برابر این ساختار قدرت پرداخت و اظهار داشت: کنشهای امام در چند سطح قابل تحلیل است.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی تصریح کرد: مناظرات علمی برگزارشده به دستور مأمون، با هدف تثبیت مرجعیت علمی خلافت انجام شد، اما در عمل به انتقال مرجعیت معرفتی از خلافت به امامت انجامید.
وی اذعان کرد: برتری علمی امام رضا (علیهالسلام) در این مناظرات، رژیم حقیقت عباسی را به چالش کشید و بنیان مشروعیت معرفتی آنان را تضعیف کرد.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی با اشاره به ماجرای ولایتعهدی خاطرنشان کرد: امام رضا (علیهالسلام) با پذیرش ولایتعهدی، اما با نفی کامل مشارکت اجرایی، الگوی نفوذ بدون ادغام را رقم زدند.
وی تأکید کرد: امام نه در عزل و نصبها دخالت کردند، نه فرماندهی نظامی پذیرفتند و نه مسئولیت اجرایی بر عهده گرفتند و همین رویکرد، هژمونی قدرت عباسی را از درون دچار اختلال کرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی در ادامه به روایت نیشابور اشاره کرد و اظهار داشت:حدیث سلسلهالذهب را میتوان بیانیهای بنیادین در بازتعریف مشروعیت سیاسی دانست.
وی تصریح کرد: در این حدیث، امامت بهعنوان پیونددهنده جامعه با توحید معرفی شده و بدینترتیب خلافت بشری خارج از چارچوب توحید قرار میگیرد.
وی نماز باران امام رضا(ع) را نمونهای از کنش نمادین مؤثر ارزیابی کرد و یادآور شد: این اقدام علاوه بر نمایش اقتدار معنوی امام، مناسک دینی را از تشریفات درباری عباسیان جدا ساخت و به سادگی سنت نبوی بازگرداند.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی اذعان داشت: چنین کنشهایی سرمایه نمادین تازهای برای امامت ایجاد کرد و مشروعیت نمادین خلافت را کاهش داد.
وی در ادامه به سطح معرفتی امام رضا(ع)اشاره کرد و خاطرنشان کرد: در سطح معرفتی، امام با مناظرات و تعالیم خود رژیم حقیقت عباسی را تخریب کردند و مرجعیت دانشی را به امامت منتقل ساختند.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی تصریح کرد: در سطح گفتمانی، مفاهیمی چون توحید، مشروعیت و زعامت بازتعریف شد و گفتمان رسمی خلافت با چالش مواجه گردید.
وی یادآور شد: در سطح نمادین، کنشهای کوچک و بزرگ امام از رفتار فردی تا رخدادهای اجتماعی، سرمایه نمادین جدیدی برای امامت ایجاد کرد.
وی تأکید کرد: در سطح نهادی، حضور آگاهانه امام در ساختار سیاسی بدون همسانسازی، مشروعیت نهادی عباسیان را تضعیف کرد.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی اذعان داشت: در سطح اجتماعی، امام از ظرفیتهای اداری عباسیان برای توسعه شبکه وکلا و نخبگان بهره بردند و این شبکه در شکلگیری جریانهای سیاسی و اجتماعی علوی در مناطق مختلف جهان اسلام اثرگذار شد.
وی پیشنهاد کرد: برای تحلیل دقیقتر این راهبرد، لازم است روایات، آیینها، اسناد حکومتی و شبکههای اجتماعی دوره عباسیان مورد بازخوانی علمی قرار گیرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی تأکید کرد: این مطالعات میتواند مبنایی برای تدوین فلسفه سیاسی اسلامی مستقل از نظریههای غربی باشد و زمینه تولید نظریههای بومی در حوزه قدرت سیاسی را فراهم آورد.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد: نسل جدید پژوهشگران حوزه بتوانند با تکیه بر سیره اهلبیت علیهمالسلام به نظریهپردازی منسجم و کارآمد در عرصه فلسفه سیاسی اسلامی دست یابند.
وی با اشاره به شرایط سیاسی ـ اجتماعی عصر عباسیان اظهار داشت: امپراتوری عباسی در دوره مأمون با بحرانی جدی در حوزه اقتدار و مشروعیت مواجه بود.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی تصریح کرد: در منابع تاریخی از این دوره با تعابیری همچون زوال مهابت خلافت و وهن امر عباسیان یاد شده است و این وضعیت موجب گرایش گسترده مردم به اهل بیت (علیهم السلام) شد.
وی خاطرنشان کرد: این گرایش اجتماعی نشانهای روشن از آغاز بحران هژمونی و کاهش مقبولیت سیاسی عباسیان در میان افکار عمومی بود.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی در ادامه با بهرهگیری از نظریههای معاصر علوم سیاسی اذعان داشت: قدرت سیاسی صرفاً بر اجبار استوار نیست، بلکه نیازمند رضایت اجتماعی، روایت مسلط و مقبولیت فرهنگی است.
وی با اشاره به نظریه هژمونی آنتونیو تأکید کرد: ماندگاری قدرت در گرو شکلدهی به رضایت عمومی و سیطره بر فضای معنایی جامعه است.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی یادآور شد: در این چارچوب میتوان تحلیل کرد که چگونه قدرتهایی مانند ایالات متحده با اتکا به هژمونی معنایی و اقتصادی، جایگاه خود را تثبیت میکنند.
وی همچنین با استناد به مفهوم رژیم حقیقت در اندیشه فوکو اظهار داشت: قدرت زمانی پایدار میشود که بتواند روایت رسمی حقیقت را در گفتمان اجتماعی تثبیت کند.
به گفته وی ، عباسیان نیز برای تحکیم حکومت خود از نمادها، آداب فرهنگی و شعائر دینی بهره میگرفتند تا خلافت را بهعنوان نماینده حقیقت دینی معرفی کنند.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی با اشاره به نظریه میدان قدرت بوردیو خاطرنشان کرد: سرمایه نمادین و فرهنگی، پشتوانه مهم نظامهای سیاسی است و حکومتها با تقویت آیینها و سنتهای رسمی در پی افزایش مشروعیت خود هستند.
وی به راهبردهای امام رضا(ع) در برابر این ساختار قدرت پرداخت و اظهار داشت: کنشهای امام در چند سطح قابل تحلیل است.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی تصریح کرد: مناظرات علمی برگزارشده به دستور مأمون، با هدف تثبیت مرجعیت علمی خلافت انجام شد، اما در عمل به انتقال مرجعیت معرفتی از خلافت به امامت انجامید.
وی اذعان کرد: برتری علمی امام رضا (علیهالسلام) در این مناظرات، رژیم حقیقت عباسی را به چالش کشید و بنیان مشروعیت معرفتی آنان را تضعیف کرد.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی با اشاره به ماجرای ولایتعهدی خاطرنشان کرد: امام رضا (علیهالسلام) با پذیرش ولایتعهدی، اما با نفی کامل مشارکت اجرایی، الگوی نفوذ بدون ادغام را رقم زدند.
وی تأکید کرد: امام نه در عزل و نصبها دخالت کردند، نه فرماندهی نظامی پذیرفتند و نه مسئولیت اجرایی بر عهده گرفتند و همین رویکرد، هژمونی قدرت عباسی را از درون دچار اختلال کرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی در ادامه به روایت نیشابور اشاره کرد و اظهار داشت:حدیث سلسلهالذهب را میتوان بیانیهای بنیادین در بازتعریف مشروعیت سیاسی دانست.
وی تصریح کرد: در این حدیث، امامت بهعنوان پیونددهنده جامعه با توحید معرفی شده و بدینترتیب خلافت بشری خارج از چارچوب توحید قرار میگیرد.
وی نماز باران امام رضا(ع) را نمونهای از کنش نمادین مؤثر ارزیابی کرد و یادآور شد: این اقدام علاوه بر نمایش اقتدار معنوی امام، مناسک دینی را از تشریفات درباری عباسیان جدا ساخت و به سادگی سنت نبوی بازگرداند.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی اذعان داشت: چنین کنشهایی سرمایه نمادین تازهای برای امامت ایجاد کرد و مشروعیت نمادین خلافت را کاهش داد.
وی در ادامه به سطح معرفتی امام رضا(ع)اشاره کرد و خاطرنشان کرد: در سطح معرفتی، امام با مناظرات و تعالیم خود رژیم حقیقت عباسی را تخریب کردند و مرجعیت دانشی را به امامت منتقل ساختند.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی تصریح کرد: در سطح گفتمانی، مفاهیمی چون توحید، مشروعیت و زعامت بازتعریف شد و گفتمان رسمی خلافت با چالش مواجه گردید.
وی یادآور شد: در سطح نمادین، کنشهای کوچک و بزرگ امام از رفتار فردی تا رخدادهای اجتماعی، سرمایه نمادین جدیدی برای امامت ایجاد کرد.
وی تأکید کرد: در سطح نهادی، حضور آگاهانه امام در ساختار سیاسی بدون همسانسازی، مشروعیت نهادی عباسیان را تضعیف کرد.
عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی اذعان داشت: در سطح اجتماعی، امام از ظرفیتهای اداری عباسیان برای توسعه شبکه وکلا و نخبگان بهره بردند و این شبکه در شکلگیری جریانهای سیاسی و اجتماعی علوی در مناطق مختلف جهان اسلام اثرگذار شد.
وی پیشنهاد کرد: برای تحلیل دقیقتر این راهبرد، لازم است روایات، آیینها، اسناد حکومتی و شبکههای اجتماعی دوره عباسیان مورد بازخوانی علمی قرار گیرد.
حجت الاسلام والمسلمین الهی خراسانی تأکید کرد: این مطالعات میتواند مبنایی برای تدوین فلسفه سیاسی اسلامی مستقل از نظریههای غربی باشد و زمینه تولید نظریههای بومی در حوزه قدرت سیاسی را فراهم آورد.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد: نسل جدید پژوهشگران حوزه بتوانند با تکیه بر سیره اهلبیت علیهمالسلام به نظریهپردازی منسجم و کارآمد در عرصه فلسفه سیاسی اسلامی دست یابند.
نظر شما